Geçmişte Zaman Dilimleri Nasıl Belirleniyordu?

Geçmişte Zaman Dilimleri Nasıl Belirleniyordu?, okugit

Geçmişte Zaman Dilimleri Nasıl Belirleniyordu?

zaman1 300x150 - Geçmişte Zaman Dilimleri Nasıl Belirleniyordu?

Vakit nakittir atasözünün çok daha fazla anlam kazandığı günümüzde gözümüz masadaki, duvardaki, kolumuzdaki veya telefondaki saatte iken devamlı koşturmaca içindeyiz. Şimdi bir mola verelim ve düşünelim; saat icat edilmeden önce zaman dilimi acaba hangi yöntemlerle belirleniyordu?

Zaman ölçüm aleti olan saatin Mısırlılar tarafından icadı milattan önce 4.000 yıllarına kadar uzanıyor. Ancak insanlık var olmaya başladığı zaman itibariyle farklı nedenlerle zamanı öğrenme ihtiyacını daima hissetmiştir. Tarım, avlanma, ibadet, korunma ve yemek gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak için zaman algısı, ölçümü ve belirlenmesi artarak önem kazanmıştır. Sadece gece ve gündüzün ayırt edilmesi yeterli gelmemiş, kuşların göç zamanı gibi doğal değişimlerle tahmini mevsim tanımlaması yapmaktan daha fazlasına ihtiyaç duymuşlardır. Bundan dolayı tarih boyunca farklı yöntemlerle zamanı ölçmeye ve zaman dilimleri belirlemeye çalışılmıştır.

Tarihi Zaman Ölçüm Yöntemleri

zaman2 300x145 - Geçmişte Zaman Dilimleri Nasıl Belirleniyordu?

İlk kullanılan zaman ölçme araçları; güneş ve coğrafi kuzeyi gösteren basit bir çubuk olmuştur. Güneş saati olarak adlandırılan bu yöntemin ilk olarak Mısır’da kullanılmaya başlandığı ileri sürülmektedir. Bununla birlikte güneş saati ibadet vakitlerinin takibinde Müslümanlar tarafından namaz vakitlerini belirlemek için uzun yıllar kullanılmıştır.

Dikey güneş saati, yatay güneş saati ve eğik düzlemli güneş saati olarak 3 ayrı güneş saati yöntemi ile namaz vakitleri belirlenmiştir. Hatta günümüzde saatin olmadığı durumlarda, arazi ve tarla alanlarında cami yoksa veya ezan sesi duyulmuyorsa güneş saati ile namaz vakitlerine karar verilmesi yaygın bir uygulamadır. Güneş saatinin ölçüm mantığına baktığımızda özetle ;İslam tarihinde  ‘Daire-i Hindiye’ olarak adlandırılan daire yere çizilir ve tam ortasına bir çubuk yerleştirilir. Güneş ışıkları ile oluşan çubuğun gölgesinin izdüşümü ya da bilinen adıyla ‘gnomom’ ile zaman ölçümü yapılır. İslam alimlerinin yorumlarına göre; sabah saatlerinde çubuğun gölgesi dairenin dışına çıkacak kadar uzunken gün ortasına kadar  gölge boyu azalmaktadır. En küçük boya gün ortasında erişmektedir. Gün ortasından sonra ise tekrar uzamaya başlar ve bu sefer güneşin doğduğu taraftan dairenin dışına çıkar. Güneş saati bizim için anlaması zor bir yöntem olsa da dönemin önemli icatlarından biri olmuştur. Ancak her ne kadar faydalı bir ölçme yöntemi olsa da dünyanın şeklinin elips olması, ay ve güneş hareketleri ve en önemlisi gün batımı sonrası güneşin olmaması nedeniyle insanoğlu yeni ölçüm yöntemleri arayışına girmiştir.

Yeni arayışlar içindeki keşiflerden biri; net olmamakla birlikte ilk olarak Japonya’da kullanılmaya başlandığı belirtilen mum ve ateş saati. Mumun eriyişinin arkasındaki bir birim cetvelinden takip edilip zaman tayini yapıldığı bu yöntemin farklı alternatifleri vardır. Mum üzerine konulan demir çubukların mum eridikçe yer düşmesi ile zamanın geçtiği tespit edilirken bölmeli kaplarda ateş yağının azalması da alternatif ölçüm yöntemlerinden biri olmuştur. İlk bilinen mum saati kullanıcısı İngiltere’de Kral Alfred olmuştur. İslami mucit El-Cezeri  tarafından oldukça entegre ve gelişmiş bir mum saati icat edilmiştir. Ancak bu ölçüm yöntemi de netlik sağlamaması nedeniyle efektif bulunmamış yerine yenisine bırakmıştır.

Sıradaki ölçüm yöntemi; kum saati. Alt ve üst tarafta tabanı düz ve geniş saydam 2 hazne, tam ortada ince bir tünel ile  birbirine bağlıdır. Bir taraftaki ince kumun tamamının diğer tarafa akması takip edilir.2 hazne arası tünelden geçmesi için genellikle ince kum kullanılmasına rağmen cıva hatta ince dövülüp un haline getirilmiş yumurta kabuğu da kullanılmıştır. Camcılığın tarih içinde gelişmesi ile kum konulan deliğin kapatılması ile nemlenmesi engellenmiştir. Kum saati ile zaman dilimi tayini yapılamamaktadır. Ölçtüğü süre sabittir. Süre ölçümü yapan bu yöntem bir anlamda günümüzdeki kronometreye benzetilebilir. Bundan dolayı geçmişte özellikle gemilerde tayfa nöbet değişimi, gemi hızı belirlenmesi ve kiliselerde ayin süresinin takibi için kullanılmıştır. İlk olarak 8.yüzyılda Avrupa’da icat edilen bu yöntem yüz yıllarca kullanılmaya devam etmiştir.

Son olarak bahsedeceğimiz ölçüm yöntemi ise su saati. Mısırlılar tarafından bulunan bu yöntemin Yunanlılar tarafından geliştirildiği ileri sürülmektedir. Alt alta konulan kaplardan bir üstte ve delik olan kaptan,  alttakine suyun dolması ile zaman ölçümü yapılmaktadır. Konulan kap sayısının artışı ile kum saatinden farklı olarak daha uzun süreler ölçülebilmektedir. Hatta bu yöntemle kapların içine çizilen çizgilerle suyun azalması ile zaman dilimi de ölçülmektedir. Ancak su saati yönteminde iklimsel olarak sıkıntılar vardı. Soğuk bölgelerde suyun donması, sıcak bölgelerde suyun buharlaşması ölçümün sağlıklı olmasını engelliyordu.

Geçmişten Günümüze

zaman3 300x145 - Geçmişte Zaman Dilimleri Nasıl Belirleniyordu?

1524 tarihinde Alman kilit ustası Peter Henlien tarafından tarihte bilinen ilk kurmalı saat üretildi. Bu yolculukta geçen yıllarda  mekanik, sarkaçlı, pilli ve elektronik saatler de onu takip etti. Günümüzde saat artık sadece zaman ölçümü yapan bir alet değil bir dekorasyon öğesi  veya mücevherle bezenmiş lüks bir takı bile olabiliyor.

Geçmişteki zaman dilimleri belirleme yöntemleri de pek çok tarihi mekanda sergileniyor ve günümüze izler bırakıyor. Fatih Cami, Beyazıt Cami, Ayasofya, Topkapı Sarayı gibi pek çok tarihi yapıda güneş saati örneklerini görebilirsiniz. Bu yılın mart ayında Denizli’deki Laodikya Antik Kenti’nde yapılan kazılarda 2.000 yıllık güneş saatine ulaşılmıştır. Kum saati ise günümüzde hem dekorasyon amaçlı hem de mutfakta süre tutmak gibi fonksiyonel amaçlarla da hala kullanılmaya devam ediyor.

Tarihte denenen tüm zaman dilimleri belirleme yöntemleri kapsam dışı kalan özellikleri nedeniyle kullanımı bırakılmış olsa da günümüzün mekanik ve dijital saatlerine ilham verdiğini unutmamak gerekir.

(Visited 1 times, 1 visits today)
Admin

Admin

Yorum Yazabilirsiniz

%d blogcu bunu beğendi: